انواع شیشه ماسک جوشکاری یکی از مهمترین موضوعاتی است که هر جوشکار حرفهای باید با آن آشنایی داشته باشد. در فرآیند جوشکاری، چشم انسان در معرض خطراتی جدی مانند نور شدید قوس الکتریکی، اشعه فرابنفش (UV)، پرتوهای مادون قرمز (IR) و ذرات داغ فلز قرار دارد. این تابشها میتوانند در عرض چند ثانیه باعث التهاب قرنیه، سوزش چشم و در موارد شدید، آسیب دائمی به شبکیه شوند.
به همین دلیل، استفاده از ماسک جوشکاری مجهز به شیشه استاندارد و با کیفیت همانند دستکش جوشکاری یکی از الزامات اصلی ایمنی در هر محیط جوشکاری است. شیشه یا همان عدسی ماسک، وظیفهی اصلی فیلتر کردن نورهای مضر را بر عهده دارد تا در عین حفاظت کامل از چشم، دید مناسب و واضحی را برای جوشکار فراهم کند.
در بازار امروز، انواع مختلفی از شیشه ماسک جوشکاری تولید میشود که هر کدام ویژگیها، سطح تیرگی و استاندارد مخصوص به خود را دارند. از شیشههای ساده و ثابت گرفته تا عدسیهای هوشمند خودتاریکشونده که با فناوری LCD و سنسور نوری کار میکنند، هر نوع عدسی کاربرد خاصی در شرایط متفاوت دارد.
در این مقاله قصد داریم بهصورت کامل و جامع، به بررسی انواع شیشه ماسک جوشکاری، تفاوتها، استانداردها، درجه تیرگی (Shade Number) و نکات مهم در انتخاب بهترین مدل بپردازیم. اگر به دنبال خرید یا شناخت دقیقتر عدسی مناسب برای کار خود هستید، این راهنما پاسخ تمام سؤالات شماست.
فهرست مطالب
🔸 شیشه ثابت (Fixed Shade Lens)
یکی از قدیمی ترین و رایج ترین انواع شیشه ماسک جوشکاری، شیشه ماسک دودی ثابت است. این نوع عدسی دارای درجه تیرگی مشخص و غیرقابل تغییر است (معمولاً در محدوده 9 تا 12).
ویژگیها و مزایا:
قیمت مقرون به صرفه
دوام بالا و بدون نیاز به منبع تغذیه
مناسب برای جوشکاریهای ساده و جریان ثابت
نقاط ضعف:
دید محدود قبل و بعد از قوس الکتریکی
نیاز به تعویض عدسی هنگام تغییر نوع جوشکاری
🔸 شیشه اتوماتیک یا خود تاریک شونده (Auto-Darkening Lens)
این نوع شیشهها به حسگرهای نوری مجهز هستند که هنگام شروع قوس الکتریکی، بهصورت خودکار در کسری از ثانیه تیره میشوند. پس از اتمام جوش، دوباره به حالت روشن برمیگردند.
مزایا:
دید طبیعی قبل از شروع جوش
تنظیم خودکار میزان تیرگی بر اساس شدت نور
کاهش خستگی چشم در جوشکاری طولانیمدت
معایب:
قیمت بالاتر نسبت به شیشههای ساده
نیاز به باتری یا انرژی خورشیدی
حساسیت به ضربه یا رطوبت
🔸 شیشه پوششی (Cover Lens)
یکی دیگر از انواع شیشه ماسک جوشکاری شیشه ماسک سفید است که به عنوان محافظ جلوی عدسی اصلی قرار میگیرند و از آن در برابر پاشش جرقه، گردوغبار و خراش محافظت میکنند.
مزایا:
افزایش عمر عدسی اصلی
تعویض آسان و کمهزینه
بدون تغییر در وضوح یا تیرگی دید
درجه تیرگی (Shade Number) ، میزان فیلتر شدن نور توسط شیشه را نشان میدهد. هرچه عدد بزرگ تر باشد، شیشه تیره تر است و نور کمتری از آن عبور میکند.
| نوع جوشکاری | شدت جریان (آمپر) | درجه تیرگی پیشنهادی |
|---|---|---|
| جوشکاری سبک (TIG زیر 60A) | 30–60 | Shade 7–9 |
| جوشکاری متوسط (MIG, SMAW) | 80–200 | Shade 10–12 |
| جوشکاری سنگین (Arc, Flux Core) | 200–400 | Shade 12–14 |
| برش پلاسما یا گاز | — | Shade 5–8 |
🔸 نکته: انتخاب درجه مناسب تیرگی، تعادل بین دید کافی و حفاظت چشمی را ایجاد میکند. در صورت تردید، همیشه از عدسی تیره تر استفاده کنید.
🔸 استاندارد EN 379 (اروپا)
این استاندارد مخصوص عدسیهای خودتاریک شونده است و کیفیت نوری عدسی را بر اساس چهار معیار اصلی میسنجد:
وضوح نوری (Optical Class)
پخش نور (Diffusion of Light)
یکنواختی تیرگی (Luminous Transmittance)
زاویه دید (Angle Dependence)
عدسیهایی با درجه 1/1/1/1 بهترین کیفیت ممکن را دارند و دیدی شفاف و طبیعی ارائه میدهند.
🔸 استاندارد ANSI Z87.1 (آمریکا)
این استاندارد برای محافظت مکانیکی و نوری عدسی ها طراحی شده و مقاومت آنها در برابر ضربه، گرما و اشعههای خطرناک را تضمین میکند.
🔸 استاندارد CSA Z94.3 (کانادا)
برای ماسکها و عینکهای ایمنی صنعتی مورد استفاده قرار میگیرد و کیفیت اپتیکی و مقاومت فیزیکی فیلتر را بررسی میکند.
انتخاب درست درجه تیرگی شیشه ماسک جوشکاری نه تنها بر راحتی جوشکار تأثیر میگذارد، بلکه نقش مستقیمی در سلامت بینایی و کیفیت جوشکاری دارد. چشم انسان در برابر نورهای بسیار شدید و اشعههای نامرئی حاصل از قوس الکتریکی، حساس و آسیبپذیر است. در هنگام جوشکاری، شدت نور و حرارت به حدی زیاد است که حتی نگاه کوتاهمدت به قوس میتواند منجر به آسیبهای جبرانناپذیر چشمی شود. به همین دلیل انتخاب عدد مناسب تیرگی لنز، یکی از اصول بنیادین ایمنی در محیطهای صنعتی و کارگاهی محسوب میشود.
در کنار استفاده از تجهیزات حفاظتی مانند دستکش و کفش جوشکاری، انتخاب لنز با تیرگی مناسب نیز برای جلوگیری از آسیبهای چشمی ضروری است. اگر لنز بیش از حد روشن باشد (یعنی عدد تیرگی یا Shade پایین باشد)، چشم جوشکار در معرض اشعه ماوراءبنفش (UV) و مادون قرمز (IR) قرار میگیرد. این پرتوها میتوانند باعث بروز مشکلاتی از جمله:
التهاب قرنیه یا همان «فلش چشم جوشکاری» (Arc Eye)،
احساس سوزش و درد شدید در چشمها،
اشکریزش مداوم و حساسیت به نور،
خستگی شدید چشم و در درازمدت،
آسیب شبکیه و کاهش بینایی دائمی شوند.
از طرف دیگر، اگر لنز بیش از حد تیره باشد (عدد تیرگی خیلی بالا باشد)، دید جوشکار هنگام شروع قوس یا مشاهده جزئیات قطعه بهطور چشمگیری کاهش مییابد. این موضوع باعث میشود اپراتور نتواند محل دقیق جوش را ببیند، که نتیجهاش خطا در زاویه قوس، نفوذ نامناسب، و ایجاد جوش بیکیفیت است. در مواردی نیز خستگی و فشار چشمی ناشی از تلاش برای دیدن جزئیات، تمرکز فرد را پایین میآورد و احتمال خطای انسانی را افزایش میدهد.
بنابراین، تعادل بین تیرگی و شفافیت لنز اهمیت حیاتی دارد. جوشکار باید بتواند در عین حفاظت کامل از چشمها، دید کافی برای کنترل حوضچه جوش، مشاهده رنگ فلز، و تشخیص مسیر دقیق جوشکاری داشته باشد. انتخاب درجه تیرگی مناسب باید بر اساس نوع فرآیند (MIG، TIG، MMA، قوس دستی و غیره)، شدت جریان الکتریکی و شرایط نوری محیط انجام شود.
در واقع، انتخاب صحیح شیشه یا لنز مناسب نه تنها یک اقدام ایمنی است، بلکه سرمایهگذاری بر سلامت چشم، کیفیت کار و افزایش بهرهوری نیز محسوب میشود.
۱. تمیز کردن منظم بعد از هر بار استفاده
- پس از هر نوبت جوشکاری، سطح شیشه را بررسی و تمیز کنید.
از پارچه نرم و بدون پرز (مثل میکروفایبر) برای پاککردن استفاده کنید تا خراش ایجاد نشود.
برای شیشههای معمولی میتوانید از محلول آب ولرم و مقدار کمی صابون ملایم استفاده کنید.
در لنزهای اتوماتیک (Auto-Darkening) از مواد شوینده قوی، الکل صنعتی یا حلالهای نفتی استفاده نکنید؛ این مواد ممکن است به لایههای نوری و سنسورها آسیب بزنند.
⚠️ نکته مهم: هرگز از دستمال زبر یا اسکاج برای تمیز کردن لنز استفاده نکنید، چون باعث خش افتادن و کاهش شفافیت دید میشود.
۲. جلوگیری از ایجاد خش و ضربه
سطح لنز بسیار حساس است و کوچکترین خش یا ترک میتواند دید جوشکار را مختل کرده و باعث شکست نور شود.
هنگام نگهداری ماسک، شیشه را به سمت بالا بگذارید تا با سطح سخت تماس نداشته باشد.
اگر ماسک در محیط کارگاه باقی میماند، از کاور یا جعبه مخصوص نگهداری ماسک استفاده کنید تا گرد و غبار و برادههای فلزی روی آن ننشیند.
در صورت افتادن یا برخورد جسم سخت، شیشه را حتماً بررسی کنید و در صورت مشاهده ترک یا تغییر رنگ، آن را تعویض نمایید.
۳. دوری از حرارت مستقیم و رطوبت
شیشه ماسک جوشکاری نباید در معرض گرمای زیاد، نور مستقیم آفتاب یا رطوبت بالا قرار گیرد.
دمای بالا باعث تاب برداشتن یا تغییر رنگ لنز میشود.
رطوبت نیز ممکن است باعث خرابی اتصالات داخلی و سنسورهای لنز اتوماتیک گردد.
بهتر است ماسک را در محیط خشک، خنک و دور از منابع گرمایی مثل دستگاههای جوش یا بخاری نگهداری کنید.
۴. تعویض بهموقع لنز محافظ
در بسیاری از ماسکها، لنز اصلی توسط دو شیشه محافظ (Protective Lens) در جلو و پشت محافظت میشود. این شیشهها معمولاً ارزان هستند و باید بهصورت دورهای تعویض شوند تا لنز اصلی آسیب نبیند.
اگر مشاهده کردید:
شیشه کدر شده،
خشهای سطحی دید را مختل کردهاند،
یا تغییر رنگ پیدا کرده است،
بلافاصله آن را تعویض کنید تا کیفیت دید و حفاظت چشمی کاهش نیابد.
۵. نگهداری مناسب لنزهای یدکی
اگر چند شیشه یا فیلتر اضافی دارید، آنها را در کاور پارچهای یا پوشش ضد خش نگهداری کنید.
لنزها را روی هم قرار ندهید، زیرا تماس مستقیم سطوح میتواند باعث ساییدگی یا خش شود. همچنین بهتر است لنزها در محیطی با دمای متعادل (۲۰ تا ۲۵ درجه) و رطوبت پایین ذخیره شوند.
۶. بررسی منظم عملکرد در ماسکهای اتوماتیک
در ماسکهای دارای فیلتر خودتیرهشونده (Auto-Darkening Filter)، عملکرد سنسورهای نور و باتریها باید بهصورت دورهای بررسی شود.
پیش از شروع کار، تست کنید که هنگام قرار گرفتن در معرض نور شدید، شیشه بهدرستی تیره میشود.
اگر تأخیر در واکنش یا تغییر ناگهانی در تیرگی مشاهده کردید، احتمالاً باتریها ضعیف شدهاند یا فیلتر آسیب دیده است.
در چنین شرایطی بلافاصله نسبت به تعویض باتری یا لنز اقدام کنید تا از آسیب چشمی جلوگیری شود.
۷. حمل و نقل ایمن ماسک جوشکاری
در صورت جابجایی بین محلهای مختلف کار، ماسک و شیشهها را داخل کیف محافظ یا جعبه مقاوم حمل کنید. تماس با ابزار، قطعات فلزی یا وسایل سنگین میتواند باعث شکستگی یا ترک در لنز شود.
شیشه یا لنز ماسک جوشکاری (چه نوع معمولی و چه اتوماتیک) برخلاف تصور بسیاری از کاربران، عمر مفید و تاریخ انقضا دارد. این قطعه به مرور زمان، در اثر تماس با نور، حرارت، رطوبت، گرد و غبار و حتی شرایط نگهداری نامناسب، کارایی اولیه خود را از دست میدهد. شناخت مدت زمان ماندگاری و علائم فرسودگی آن میتواند از آسیبهای چشمی و کاهش کیفیت جوشکاری جلوگیری کند.
🔹 ۱. عمر مفید شیشه های ثابت یا معمولی (Fixed Shade Lens)
شیشههای معمولی که دارای عدد تیرگی ثابت هستند (مثلاً Shade 10 یا DIN 11)، از جنس شیشه یا پلیکربنات مقاوم ساخته میشوند.
این نوع لنزها تاریخ انقضای مشخص کارخانهای ندارند، اما با گذشت زمان و استفاده مداوم، ممکن است دچار:
کدری سطح
ایجاد خشهای ریز
تغییر رنگ (زرد یا سبز شدن)
یا افت شفافیت دید شوند.
در صورت بروز هر یک از این علائم، حتی اگر ظاهر شیشه سالم به نظر برسد، باید آن را تعویض کنید. بهطور میانگین، در محیطهای صنعتی پرکار، هر ۶ تا ۱۲ ماه یکبار توصیه به تعویض لنز وجود دارد.
🔹 ۲. عمر مفید لنزهای اتوماتیک (Auto-Darkening Lens)
لنزهای اتوماتیک یا خودتیره شونده دارای لایههای نوری، فیلتر UV/IR و سنسورهای نوری هستند که به کمک باتری یا سلول خورشیدی کار میکنند. این لنزها بهطور میانگین عمر مفید ۲ تا ۵ ساله دارند، بسته به کیفیت برند و میزان استفاده.
نشانههای پایان عمر لنز اتوماتیک عبارتاند از:
تأخیر در تیره شدن هنگام شروع قوس جوش،
تغییر ناگهانی سطح تیرگی،
عدم واکنش به نور یا قوس،
و کمرنگ شدن فیلتر حتی در حالت روشن.
⚠️ توجه: اگر فیلتر خودتیرهشونده بهدرستی عمل نکند، چشم جوشکار در معرض تابش مستقیم نور قوس قرار میگیرد که میتواند در عرض چند ثانیه باعث سوختگی قرنیه (فلش چشم) شود.
شیشه ماسک جوشکاری چیست و چه کاربردی دارد؟
شیشه ماسک جوشکاری یا لنز جوشکاری، قطعهای شفاف با درجه تیرگی مشخص است که در قسمت جلوی ماسک جوشکاری نصب میشود تا چشم و صورت جوشکار را در برابر نور شدید قوس، اشعههای مضر ماوراء بنفش (UV) و مادون قرمز (IR)، و پاشش ذرات محافظت کند.
عدد DIN یا Shade روی شیشه ماسک جوشکاری به چه معناست؟
عدد DIN یا Shade نشاندهنده میزان تیرگی لنز است. هر چه این عدد بالاتر باشد، لنز تیرهتر است و نور کمتری را عبور میدهد. انتخاب درست این عدد بر اساس نوع فرآیند جوشکاری و شدت جریان اهمیت زیادی دارد تا هم چشمها محافظت شوند و هم دید کافی برای کار حفظ گردد.
بهترین عدد تیرگی برای جوشکاری چیست؟
بهطور کلی برای جوشکاری دستی قوس الکتریکی (SMAW) از Shade 9 تا 12 استفاده میشود.
برای جوشکاری TIG معمولاً Shade 8 تا 11 مناسب است، و برای MIG یا MAG Shade 10 تا 13 پیشنهاد میشود. انتخاب دقیق عدد باید متناسب با شدت نور قوس و آمپراژ دستگاه باشد.
آیا استفاده از شیشه خیلی تیره هم خطر دارد؟
بله. اگر لنز بیش از حد تیره باشد، دید جوشکار کم شده و تشخیص دقیق محل جوش و کنترل حوضچه مذاب سخت میشود. در نتیجه کیفیت جوش پایین میآید و احتمال خطا یا حوادث کاری بیشتر میشود.
تفاوت لنز ثابت و لنز اتوماتیک در ماسک جوشکاری چیست؟
لنز ثابت (Fixed Shade) درجه تیرگی مشخصی دارد و مناسب کارهایی است که شدت نور قوس تغییر چندانی ندارد.
اما لنز اتوماتیک (Auto-Darkening) بهصورت خودکار هنگام شروع قوس، تاریک میشود و پس از اتمام کار، مجدداً روشن میگردد. این نوع لنز راحتی و ایمنی بیشتری برای جوشکار فراهم میکند.
چگونه از شیشه ماسک جوشکاری نگهداری کنیم؟
برای افزایش عمر لنز باید آن را تمیز و بدون خش نگه دارید. از تماس مستقیم با گرد و غبار، چربی و مواد شیمیایی جلوگیری کنید. پس از هر بار استفاده، لنز را با دستمال نرم و محلول مخصوص تمیز کرده و در کاور یا کیف ماسک نگهداری کنید.